Ante Marković: posljednji premijer SFRJ

Region

Zgrada Palate Srbije u Beogradu ima čak 65.000 kvadrata, ali je tog decembarskog dana 1991. godine bila skoro prazna. U njoj je, pored portira, bio samo jedan čovjek – posljednji premijer SFR Jugoslavije, Ante Marković.

Novinar Goran Milić je tog dana došao u zgradu tadašnjeg Saveznog izvršnog vijeća (SIV), sjedišta vlade Jugoslavije, već načete oružanim sukobima u nekim od republika koje su je činile. Pripremao se savezni budžet za narednu godinu, ali premijer, najpoznatiji po ekonomskim reformama kojima je „odbranio dinar i donio Jugoslovenima platu od 1.000 njemačkih maraka“ – u ovom poslu nije učestvovao.

„Čak 80 odsto tog budžeta je (bivši predsednik SR Jugoslavije i Srbije) Slobodan Milošević posredno namjerio za finansiranje Jugoslovenske narodne armije (JNA). Marković mu se jako protivio jer je bio protiv rata i raspada Jugoslavije“, kaže Milić. Čovjek koga mnogi i danas pominju kao posljednju branu ka očuvanju Jugoslavije mu je tada, sjeća se Milić, sam napravio kafu „jer nije imao ko drugi“.

Prvi višestranački izbori u jugoslovenskim republikama 1990. godine razvijali su snove o opstanku federacije, i zajedničke institucije savezne države skoro da nisu funkcionisale – malo ko od novih nacionalističkih vođa je želio nadnacionalnog premijera. Marković je ipak Miliću rekao da neće otići iz političke fotelje „makar ga iznosili s nogama nagore“. Nije prošlo ni 15 dana od njihovog susreta, a Ante Marković je podnio ostavku. Vratio je mandat građanima na konferenciji za novinare 20. decembra, upozorivši da u Jugoslaviji više nema nijednog državnog organa kojem bi mogao da preda ostavku.

„Uvijek sam bio dosljedno za mir i demokratiju, a protiv rata i zato mi je neprihvatljivo da predložim ratni budžet i to ne mogu i neću uraditi“, rekao je novinarima.

O Markovićevoj ostavci danas se govori na ekonomskim i političkim katedrama Kolumbija univerziteta u Njujorku i Džons Hopkins univerziteta u Baltimoru – glavni predavači ovih fakulteta su njegovi nekadašnji savjetnici. Ubrzo pošto je 1989. godine Marković, učesnik Narodno oslobodilačke borbe i dugogodišnji privrednik, postao predsjednik vlade Jugoslavije, njegov savjetnik je postao Džefri Saks, poznat kao savjetnik nekoliko generalnih sekretara Ujedinjenih nacija, a danas profesor na Univerzitetu Kolumbija. On mu je pomogao „da osmisli program ekonomskih reformi“, plan po kojem će Marković biti upamćen.

„Jugoslavija je jedan od najtežih izazova za političku i ekonomsku transformaciju u istočnoj Evropi“, pisao je tada Saks. „Posljednjih meseci se činilo da je opstanak same nacije u pitanju, jer su se tendencije ka podjeli republika uvećale pod teretom ekonomskog kolapsa.

U pomoć je tada pritekao i američki ekonomista Stiv Henki, danas profesor primijenjene ekonomije na Univerzitetu Džons Hopkins u Baltimoru.

„Prvo što vam padne na pamet kada pomenete Anta Markovića je da je bio vrlo bistar, iskren političar. Za razliku od većine jugoslovenskih političara, bio je pouzdan igrač sa integritetom“, govorio je Henki.

Jugoslovenskom premijeru je pomoć zaista i bila potrebna, jer je u državi u tom trenutku vladala najveća inflacija u Evropi i kriza dinara. Prvo što je Ante Marković uradio bila je denominacija dinara, zapravo, promjena vrednosti valute. Tako su 1990. godine sa 10.000 dinara uklonjene četiri nule, a ovim ekonomskim reformama zemlja je privremeno izašla iz krize. Inflacija je sa 56 oborena na 2,4%, a kurs dinara stabilizovan i vezan za njemačku marku. Prosječna plata Jugoslovena dostigla je 1.000 nemačkih maraka.

Marković je, kaže Stiv Henki, promovisao privatizaciju kao model za ono što će se kasnije nazivati kapitalizam sa ljudskim likom, odnosno prelaz iz komunističkog sistema, kojim bi privreda Jugoslavije, ali i sama zemlja, opstala.

Reformisti – ovako se skraćeno nazivala stranka Anta Markovića koju je formirao sredinom 1990 godine. Puno ime bilo je Savez reformskih snaga Jugoslavije, a ekonomista Mijat Lakićević kaže da su je mahom podržavali kosmopolitski i liberalno orijentisani ljudi koji su bili protiv rata. Ipak, na parlamentarnim izborima u četiri još uvijek jugoslovenske republike, Markovićeva stranka jedva da je osvojila neke mandate – u Sjevernoj Makedoniji 16,1%, u Crnoj Gori 14%, a u Bosni 8,98% glasova. Najubjedljiviji poraz zabilježen je u Srbiji – svega 1,43% glasova, nasuprot Miloševićeve Socijalističke partije Srbije sa osvojenih 46,1%. Poslije ovog poraza, oba Markovićeva plana, i ekonomski i politički, počela su da se urušavaju.

Na stolu Jugoslavije se 1990. godine pojavila ponuda Evropske zajednice, današnje Evropske unije. Za Kira Gligorova, člana Markovićevog tima u to vrijeme, a kasnije prvog predsjednika Makedonije, to je bio tračak nade. On je svjedočio u Hagu da je ponuda Brisela glasila – 5,5 milijardi dolara injekcije Markovićevim reformama i momentalni status Jugoslavije kao pridruženog člana Evropske zajednice.

Kako su nam na sastanku zvaničnici Evropske zajednice obrazložili ponudu, prvi se za riječ javio Tuđman i rekao da ni za kakve milijarde nije spreman da se odrekne hiljadugodišnjeg sna hrvatskog naroda – Nezavisne države Hrvatske. Milošević je potom rekao da njega zanima Jugoslavija samo kao federacija“, kaže Gligorov. Poslije toga predstavnici Evropske zajednice su sa žaljenjem utvrdili da će zvaničnike u Briselu morati da obavijeste da od dogovora i pristupa nema ništa.

Više od deceniju pošto je dao ostavku i zaključao kabinet posljednjeg premijera Jugoslavije, Ante Marković je svjedočio u Hagu protiv predsjednika SRJ Slobodana Miloševića.

„Moje kompetencije su bile tako male, a moj lični angažman je bio pokušaj da se ipak ne ide na najgore, na rat. Nisam uspio najviše zahvaljujući vama“, poručio je Miloševiću u sudnici.

Izvor: BBC na srpskom

Tagged

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana.